|
Nauczyciel języka polskiego ZZS nr 2 w Krakowie WSTĘP ZNACZENIE MOWY Mowa jest podstawowym środkiem porozumiewania się ludzi, Umożliwia ona prawidłowe funkcjonowanie człowieka w otaczającym go świecie. Odgrywa również doniosła rolę w zaspokajaniu elementarnym potrzeb psychicznych, jak potrzeba kontaktu z drugim człowiekiem, akceptacji, samorealizacji, wszechstronnego rozwoju. Szczególne znaczenie ma mowa w przypadku dzieci. Warunkuje ona prawidłowy przebieg rozwoju intelektualnego oraz rzutuje na postępy szkolne. Warunkuje ona prawidłowy przebieg rozwoju intelektualnego oraz rzutuje na postępy szkole. Wpływa na funkcjonowanie dziecka w rodzinie i w grupie rówieśniczej oraz jego rozwój psychospołeczny. Doniosła rola przypada również przypada również w mowie w kształtowaniu stosunku dziecka do samego siebie, szczególnie jego samooceny i samoakceptacji. OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY Jest to znaczne opóźnienie w kształtowaniu się mowy dziecka w stosunku do średnich norm rozwojowych (T. Gałkowski, E. Fersten). Wyróżniamy następujące stadia rozwojowe według psycholingwistycznej teorii rozwoju mowy dziecka(J. Aitchinson): 1. Płacz - od urodzenia dziecka 2. Gruchanie (głużenie) - ok. 6. tyg. 3. Gaworzenie - ok. 6. miesiąca 4. Początki informacji - ok. 8. miesiąca 5. Wypowiedzi jednowyrazowe - ok. 12. miesiąca 6. Wypowiedzi dwuwyrazowe - ok. 18. miesiąca 7. Końcówki fleksyjne - ok. 2. roku 8. Pytania i przeczenia - ok. 2. roku i 3. miesiąca 9. Konstrukcje złożone - o. 5. roku 10. Mowa dojrzała - ok. 10 roku Rozwój mowy u każdego dziecka jest indywidualny. Niemniej jednak, jeżeli do ukończenia 3. roku życia mowa dziecka nie różni się, należy podejrzewać jej opóźniony rozwój. Najogólniejszym kryterium prawidłowego rozwoju dziecka 3-letniego jest fakt mówienia przez nie zdaniami, umiejętność posługiwania się formami pytajnymi i przeczącymi zdań oraz czynne opanowanie podstawowego zasobu słownictwa – co najmniej 250 słów, średnio ok. 900 słów. Opóźniony rozwój mowy sygnalizowany jest przez późniejsze wystąpienie gaworzenia, pojawienie się pierwszych słów, ubogi zasób słownictwa biernego i czynnego, opóźnione wystąpienie zdań, długo utrzymujące się nieprawidłowości w budowie gramatycznej zdań i odmianie wyrazów oraz przedłużające się trudności w opanowaniu wymowy głosek. Opóźniony rozwój mowy przebiega w dwojaki sposób. Pierwszy to tzw. prosty opóźniony rozwój mowy. Rozwój mowy czynnej odbywa się tu z opóźnieniem w stosunku do normy, przy prawidłowym i adekwatnym do wieku rozumieniu słownym. Nie stwierdza się tu uchwytnej przyczyny. Wyrównuje się on samoistnie lub w wyniku stymulacji ok. 5. roku życia. Druga z omawianych form opóźnienia to tzw. przedłużony opóźniony rozwój mowy. Jest on spowodowany konkretną przyczyną tkwiącą w dziecku lub w jego otoczeniu i nie ustępuje z wiekiem, lecz zazwyczaj przybiera postać określonej wady mowy. WADY MOWY Istnieje wiele wad mowy oraz ich klasyfikacji objawowych. Oto najczęstsze formy zaburzeń mowy u dzieci: - zaburzenia artykulacji (dyslalie) – polegają na zakłóconej wymowie jednej, kilku, większości lub nawet wszystkich wymawianych głosek języka polskiego. Zakłócenia artykulacji przybiera formę zniekształcenia brzmienia głoski lub jej niewykształceni, przy czym głoski niewykształcone bywają w wyrazie opuszczone lub zamieniane na inne (G. Demelowa) - psychogenne zaburzenia mowy tzw. nerwice mowy, czyli logoneurozy: jąkanie, autyzm, afonia, czyli bezgłos - zanurzenia mowy w organicznych uszkodzeniach mózgu: wrodzone zaburzenia mowy i nabyte zaburzenia mowy. NASTĘPSTWA OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY Wszelkie zakłócenia zdolności mówienia stawiają dziecko w trudnej sytuacji oraz niosą wiele ujemnych następstw. Ograniczenia zdolności komunikowania się z otoczeniem utrudnia zaspokojenie potrzeb dziecka (np. poczucie bezpieczeństwa) oraz rodzi w nim napięcie emocjonalne. Zaburzenie mowy utrudnia funkcjonowanie dziecka w grupie rówieśniczej (przedrzeźnianie i kpiny innych dzieci, wykluczenie ze wspólnych zabaw). Sytuacje takie mogą rodzić u dziecka poczucie odrzucenia oraz mogą być źródłem lęku przed ludźmi, postaw obronnych izolacyjnych, a wtórnie – zachowań aspołecznych i antyspołecznych. Odrębną grupę następstw zaburzeń mowy obserwuje się w sferze rozwoju intelektualnego dziecka. Trudności w mowie wpływają na zakłócenia przebiegu czynności intelektualnych, czego konsekwencją są problemy szkolne dziecka (H. Spionek), jak obniżenie jego postępów nauce, wolniejsze przyswajanie materiału, zakłócenia zdolności czytania i pisania (A. Brzezińska) oraz kłopoty wychowawcze. Powyższe trudności zakłócać mogą rozwój emocjonalny dziecka oraz obniżać jego samoocenę. U dzieci z wadami mowy obserwuje się małe poczucie własnej wartości oraz niewiarę we własne umiejętności, Wskutek tego rezygnują one często z własnych zainteresowań, dążeń zamierzeń. Ogranicza to możliwości ich samorealizacji. FORMY POMOCY TERAPEUTYCZNEJ Uczeń z zaburzeniami mowy wymaga szczególnej troski ze strony nauczyciela. Jednym z najważniejszych zadań terapeutyczno – wychowawczych jest praca nad zapewnieniem dziecku prawidłowego funkcjonowania w grupie rówieśniczej. Należy podjąć takie działania, by wdrożyć ucznia do pracy grupie i nauczyć go zgodnego współdziałania w zespole kolegów. Trzeba również.. zadbać o to, by nigdy nie krytykowano, ani nie poprawiano sposobu mówienia dziecka. Inną formą wsparcia są wysiłki zmierzające do zapewnienia uczniowi poczucia akceptacji i własnej wartości. Dostrzeganie i podkreślanie nawet najmniejszych sukcesów szkolnych niezwykle dowartościowuje dzieci z zaburzoną mową oraz powoduje, że czują się pewniej i podejmują coraz trudniejsze zadania. Konieczne stają się również oddziaływania mające na celu podniesienie samooceny dziecka, która przeważnie jest zaniżona na skutek niepowodzeń w nauce szkolnej (głównie w czytaniu i pisaniu). Szansą dla ucznia z wadami mowy jest kontynuowanie nauki tylko w niewielkim zespole klasowym przy dodatkowej i indywidualnej pomocy nauczyciela oraz dopasowanie treści programów nauczania do realnych możliwości dziecka i jego wydolności wysiłkowej. Daleko posunięta indywidualizacja procesu nauczania z reguły przynosi bardzo dobre rezultaty, przekładające się na dobre wyniki nauczania i pierwsze sukcesy szkolne dziecka. Przyczynia się to do podniesienia samooceny, odzyskania wiary we własne możliwości oraz rozwoju zainteresowań dziecka zahamowanych na skutek niepowodzeń szkolnych. Wśród innych form pomocy terapeutycznej najlepsze efekty przynoszą: Socjoterapia - udział w życiu społecznym klasy, pełnienie dyżurów, udział w imprezach i uroczystościach szkolnych oraz zebraniach społeczności. Relaksacja – mająca na celu zniwelowanie niekorzystnych stanów psychicznych Terapia zabawowa – powrót do zachowań z dzieciństwa, mająca na celu wyciszenie dziecka Bajkoterapia – redukowanie lęków innymi metodami niż farmakologiczne. Pracując z dzieckiem z zaburzeniami mowy należy koniecznie wspomagać rehabilitację logopedyczną. Tradycyjne ćwiczenia śródlekcyjne z powodzeniem mogą zostać zastąpione ćwiczeniami oddechowymi jako wprowadzającymi i wspomagającymi ćwiczenia logopedyczne. Godne polecenia są następujące ćwiczenia oddechowe: - wdychanie i wydychanie - oddychanie połączone z ruchem (np.. podnoszenie rąk – wdech, opuszczane rąk – wydech, wyprost – wdech, skłon – wydech) - ćwiczenia podniebienia miękkiego - ćwiczenia usprawniające motorykę języka i warg - zabawy dźwiękonaśladowcze. Skuteczność pracy wyżej wymienionymi metodami można ocenić dość dobrze. Dzięki zastosowanym formom pomocy terapeutycznej znacznemu pomniejszeniu ulegają problemy szkolne dziecka, jak również prawidłowo przebiega jego rozwój psychospołeczny. BIOBLIOGRAFIA: Obuchowska I, Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, Warszawa, 1991, WSiP. Demel G. Elementy logopedii. Warszawa, 1982, WSiP. Styczek I., Logopedia, Warszawa, 1981, PWN. Hołyńska B., Zabawy rozwijające mowę dziecka, Warszawa, 1986, IW CRZZ. Spionek H., Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenie szkolne. Warszawa, 1973, PWN. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD – 10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Warszwa 1997, Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius” Inst.. Psychiatrii i Neurologii Kraków. |