EWA BARTOSZEWSKA Nauczyciel języka polskiego ZSS nr 2 w Krakowie Biblioterapia – czyli leczenie książką. Za pośrednictwem strony internetowej szkoły chciałabym przybliżyć nam wszystkim pojęcie biblioterapii oraz pokazać wartość tej metody pracy terapeutycznej. I. Wprowadzenie Dawno zaobserwowano, że książka może realizować cele terapeutyczne, może działać kojąco, łagodzić cierpienie spowodowane chorobą bądź innymi zaburzeniami w rozwoju. Na starożytnej bibliotece w Aleksandrii widniał napis: „lekarstwo dla duszy”, a w kairskim szpitalu chorych psychicznie leczono czytaniem Koranu. W XVIII-wiecznych europejskich szpitalach psychiatrycznych także stosowano pobożne czytania w celu niesienia ulgi chorym. Wkrótce rozszerzono te czytania na pozycje świeckie. Realizując cele terapeutyczne, książka wpisuje się niejako w pedagogikę specjalną, której podstawowym zadaniem jest między innymi działanie terapeutyczne (por. J. Doroszewska, M. Grzegorzewska, A.Hulek, O. Lipkowski, Z. Sękowska). Dlatego też wprowadza się książkę do arsenału środków oddziaływania rewalidacyjnego, rehabilitacyjnego i resocjalizacyjnego (por. E. Tomasik) . Termin biblioterapia jest nowy, w Polsce jeszcze rzadko stosowany. Samo pojęcie wywodzi się od greckich wyrazów: biblion – książka oraz therapeo – leczę, czyli „leczenie książką”. Określenie biblioterapia użył po raz pierwszy w 1916 roku Samuel McCord Crothers. W 1996 r. Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotekarzy przyjęło oficjalną definicję biblioterapii. Jest to: „użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznych w medycynie i psychiatrii; także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie”. Inną definicję podaje Clark i Bostl, określając biblioterapię jako: „terapeutyczne stosowanie książek i innych materiałów względem pojedynczych osób lub grup osób”. Biblioterapia jest więc rodzajem psychicznego wsparcia w procesie osiągania bezpieczeństwa, środkiem do realizacji potrzeb. Biblioterapia jest częścią terapii pedagogicznej. II . Kto zajmuje się biblioterapią? Profesjonaliści zajmujący się bibioterapią to: · bibliotekarze · pedagodzy · lekarze (głównie psychiatrzy) i pielęgniarki · psycholodzy · asystenci socjalni III. Podział biblioterapii W literaturze przedmiotu wyróżnia się trzy rodzaje biblioterapii: · instytucjonalną – stosowaną przez lekarzy w stosunku do pacjentów „zinstytucjonalizowanych”,  najczęściej chorych psychicznie; · kliniczną – praktykowaną w dobrowolnych grupach pacjentów z problemami emocjonalnymi, jej  głównym celem jest "wejrzenie w siebie" i doprowadzenie do zmiany sytuacji psychologicznej pacjenta; · wychowawczą (rozwojową) – interesuje pedagogów specjalnych. Polega na specjalnym  terapeutycznym wychowaniu przez książkę. Stosuje się w niej książki (materiały wyobrażeniowe) i  dydaktyczne dostosowane do osób zdrowych, ale borykających się z problemami wychowawczymi  (rozwojowymi). Ten rodzaj biblioterapii może być prowadzony w szkołach (np. w bibliotece lub  świetlicy) i ma za zadanie wspierać rozwój, samorealizację i zdrowie psychiczne uczniów. IV. Program biblioterapeutyczny Prowadzenie zajęć z wykorzystaniem metod biblioterapetycznych wymaga stworzenia odpowiedniego programu. Zajęcia biblioterapeutyczne powinna poprzedzać: · diagnoza - rozpoznanie problemów dziecka i przewidywanie skutków planowanego działania biblioterapeutycznego · odpowiedni dobór literatury - istnieją listy lektur i bibliografii, którymi można posługiwać się w poszczególnych programach biblioterapeutycznych. Spośród polskich opracowań godne polecenia są propozycje D. Gostyńskiej, W. Kozakiewicz, B. Brzóski, B. Momot. Cele programu: · rozwiązywanie problemów ważnych dla uczniów uczestniczących w zajęciach biblioterapeutycznych · zapewnienie wsparcia psychologicznego i duchowego · poprawa samopoczucia · pomoc w odzyskaniu wiary w siebie · zaakceptowanie siebie lub innych w trudnej sytuacji życiowej · ukazanie wzorców osobowych lub wzorców postępowania Formy i metody pracy: W zależności od założonych celów, poruszanego problemu, składu uczestniczącej grupy, przewidzianych efektów, miejsca i czasu zajęć wyróżnia się następujące techniki biblioterapeutyczne: · głośne, samodzielne czytanie tekstów przez dzieci · czytanie wyselekcjonowanych tekstów przez prowadzącego · słuchanie tekstów biblioterapeutycznych o charakterze relaksacyjnym lub aktywizującym · dyskusja nad czytanym utworem (czasami zdarza się, że mówienie o książce jest pretekstem do innej  rozmowy, jest wstępnym elementem terapii poprzedzającym poruszenie problemów bliższych  uczestnikom niż te, o których traktuje utwór) · pisanie listu do bohatera literackiego · wymyślanie innego zakończenia utworu · wchodzenie w rolę wybranego bohatera i przedstawienie scenek inspirowanych sytuacją literacką  (drama) · wykonywanie ilustracji do czytanego utworu obrazującej jego nastrój · wykonywanie prac plastycznych ilustrujących emocje dzieci wywołane czytanym utworem · mandala, czyli buddyjska technika uspokajająca, która ma wywołać refleksję oraz poprawić  koncentrację, która doskonale spełnia również rolę integracyjną grupy i pobudza do pracy twórczej  (malowanie, rysowanie, usypywanie z piasku, kasztanów, patyczków, grochu itp., mandale można  stosować nie tylko w klasie, ale również w terenie, np. podczas zajęć na boisku szkolnym lub na  wycieczce). Prawidłowo przebiegający proces biblioterapeutyczny składa się z dwóch etapów: 1. Zajęcia integrujące grupę oparte o pedagogikę zabawy i metody psychoaktywne (wspólny element  dla biblioterapii i dramy) 2. Postępowanie terapeutyczno-wychowawcze, które może przebiegać następująco: · czytanie, słuchanie lub oglądanie dobranych środków terapeutycznych · identyfikacja z bohaterem literackim lub sytuacją, a przez to nabranie dystansu do własnych   problemów, wyciszenie lub uaktywnienie uczestnika zajęć · refleksja nad czytanym tekstem, samym sobą i sytuacją w jakiej się aktualnie znajduje · katharsis - stan psychiczny charakteryzujący się odczuciem ulgi, wynikającej z uświadomienia sobie,   że nie jest się w swoich zachowaniach osamotnionym,  że można znaleźć radę na nurtujące problemy · "wgląd w siebie" - przepracowanie, przemyślenie ważnych problemów osobistych (samodzielnie lub z   pomocą biblioterapeuty) · zmiana postaw lub zachowań uczestnika terapii. Efekty programu: Biblioterapia, jako jedna z form pomocy dziecku, daje uczniowi wsparcie, kompensuje niezaspokojone potrzeby, stymuluje rozwój dziecka. Dzięki niej dokonują się zmiany w sferze emocjonalnej, bowiem eliminuje ona niepożądane stany psychiczne i powstałe napięciac psychiczne. Pomaga zmniejszyć strach, uspokaja, redukuje lęki i smutki. Jest więc wartościową metodą pracy terapeutycznej. Bibliografia: Wszystkim osobom zainteresowanym tą wciąż jeszcze niedocenianą metodą terapii polecam następujące opracowania metodyczne: E. Tomasik, Czytelnictwo i biblioterapia w pedagogice specjalnej, Warszawa, 1994, Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej. Biblioterapia i czytelnictwo w środowiskach osób niepełnosprawnych, pod red. Bronisławy Woźniczki-Paruzel, Toruń, 2001, Wyd. Uniw. Mikołaja Kopernika. Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Poznań, 2002, Wyd. Media Rodzina.